Mutyzm, czyli dzieci, które cierpią w  milczeniu

Mutyzm  jest objawem zaburzenia definiowanego jako brak lub ograniczenie mówienia (ekspresji oralnej) spontanicznych wypowiedzi , przy zachowaniu rozumienia mowy i możliwości porozumiewania się za pomocą pisma. Nazwa pochodzi od słowa mutus - milczący, niemy.

Mutyzm najczęściej pojawia się w schizofrenii, w histerii, po silnych wstrząsach uczuciowych, bywa, że dotyka również osób nadwrażliwych i nieśmiałych. Może występować bez stwierdzonych zaburzeń w budowie i funkcji narządów mowy utrudniających dziecku poprawne mówienie i gdy nie ma ono zaburzeń artykulacyjnych.

W terminologii lekarskiej wyróżnia się mutyzm organiczny i funkcjonalny.  Mutyzm organiczny występuje w przypadku, gdy następuje organiczne uszkodzenie obwodowych narządów mowy; pojawiają się dysfunkcje i nieprawidłowości w budowie: krtani, jamy ustnej, podniebienia, języka, szczęk bądź uszkodzenie mózgu: apraksja, kineza, hiperkineza, afazja ruchowa

Dziecko z mutyzmem funkcjonalnym przejawia uogólnioną i trwałą niechęć do mówienia, nie mówi lub mówi mało. Mutyzm funkcjonalny może przybierać postać selektywną, selektywną-sytuacyjną lub całkowitą. Dziecko, u którego stwierdzono  mutyzm całkowity nie mówi wcale, w żadnej sytuacji. Czasami wydaje nieartykułowane dźwięki, używa krzyku lub bezgłośnego szeptu, zastępując w ten sposób wypowiedź językową. Powyższy rodzaj mutyzmu różni się od mutyzmu selektywnego głównie tym, że dziecko może odpowiadać niewerbalnie (kiwanie głową zamiast odpowiedzi „tak”). Podobnie jak w przypadku mutyzmu selektywnego nie obserwuje się u niego zaburzeń w budowie i funkcji narządów mowy, ani trudności motorycznych. U dzieci starszych zachowana jest możliwość pisemnego porozumiewania się. Mutyzm całkowity najczęściej jest reakcją dziecka na sytuacje trudne, z elementem szoku lub zagrożenia, jednak nie zawsze potrafimy ustalić przyczynę zaburzeń zachowania małego pacjenta.

Mutyzm selektywny, inaczej wybiórczy, to niemożność mówienia, pomimo braku uszkodzenia narządu mowy i zachowanej zdolności do mówienia.  Jest to rodzaj fobii społecznej. Dotyka on ogółem około 0,2% dzieci. Dziecko, u którego stwierdza się występowanie tego rodzaju mutyzmu, odzywa się tylko do wąskiego kręgu bardzo bliskich osób i w określonych okolicznościach, na przykład rozmawia swobodnie z rodzicami, rodzeństwem, dziadkami w domu, natomiast odmawia komunikowania się z nauczycielami i rówieśnikami w przedszkolu. Taki mutyzm pojawia się zwykle pomiędzy 3 a 5 rokiem życia i wynika z zaburzeń emocjonalnych.

reklama

Mutyzm sytuacyjny pojawia się u dzieci normalnie mówiących, w sytuacjach nowych czy trudnych i ma charakter przejściowy. Objawy pojawiają się w momencie zetknięcia się z nieznaną sytuacją i ustępują, gdy dziecko przyzwyczai się do niej. Często dotyczy to początków  życia  przedszkolnego lub edukacji szkolnej i trwa od kilku dni do kilku tygodni. Mutyzm selektywny-sytuacyjny przejawia się najczęściej tym, że dziecko nie odzywa w czasie lekcji i w klasie, natomiast poza lekcjami rozmawia, ale tylko z częścią kolegów i niektórymi nauczycielami. Czasami komunikuje się z nauczycielem, kiedy nie słyszą go koledzy. Rodziców niepokoi fakt, że w nowej sytuacji, w obecności obcych osób, dziecko przestaje rozmawiać nawet z najbliższymi, do których zawsze odzywało się normalnie. Bardzo często dziecko utrzymuje też dystans fizyczny wobec obcych osób, nieznanych przedmiotów, nowych miejsc. Dzieci z mutyzmem często czują się osamotnione, ponieważ ze względu na swoje zaburzenie nie mogą nawiązać kontaktu z rówieśnikami. Zdarza się również, że nauczyciele nieświadomi przyczyny ich milczenia, traktują je z niechęcią i próbują wymusić reakcję werbalną.

Prawdziwe przyczyny braku mówienia mają podłoże psychologiczne, a ściślej ujmując  wynikają z rzeczywiście odczuwanego lęku oraz innych trudnych uczuć i dlatego mutyzm należy rozpatrywać w kategoriach zaburzenia lękowego oraz fobii przed mówieniem. Rozpoznanie musi być poprzedzone dokładną diagnozą stanu psychicznego i somatycznego dziecka. Konieczne jest wykluczenie zaburzeń słuchu oraz neurologicznych przyczyn zaburzeń mowy. Milczenie w przypadku dziecka z mutyzmem selektywnym nie jest spowodowane przez opóźnienie umysłowe czy uszkodzenie  ośrodków mowy, zaburzenia komunikacji (np. jąkanie), całościowe zaburzenia rozwoju (np. autyzm), zaburzenia psychotyczne (np. schizofrenia). Jedynie około 20-30% dzieci z mutyzmem selektywnym ma zaburzenia mowy, nie jest to jednak przyczyna zaburzenia, tylko cecha towarzysząca. Dziecko z mutyzmem selektywnym funkcjonuje więc zazwyczaj w normie rozwojowej i intelektualnej. Rozpoznanie wymaga, by brak mówienia był utrwalony w czasie (miesiąc i dłużej), sytuacje zaś, w których dziecko mówi lub nie, występowały w sposób konsekwentny i przewidywalny.

Brak mówienia nie wynika również z krnąbrności, zuchwalstwa czy manipulowania albo „wstydzenia się”, bowiem mutyzm wybiórczy nie jest tożsamy z nieśmiałością. W pewnych sytuacjach społecznych dziecko wręcz chętnie angażuje się w różne zabawy, nawet je inicjuje, w wybranym przez siebie otoczeniu, najczęściej domu rodzinnym, bywa gadatliwe i hałaśliwe, roześmiane i radosne. Mimo to nie może wydobyć z siebie głosu lub tylko szepcze. Z tego powodu niechętnie uczestniczy w różnych zajęciach grupowych, zwłaszcza gdy wiąże się to ze spotkaniem zupełnie nowych osób.

Taka postawa uniemożliwia dziecku rozwijanie kompetencji społecznych; staje się ono samotne nawet gdy nie ma natury samotnika i wykazuje normalną, ludzką potrzebę posiadania przyjaciół. Dzieci te mogą wydawać się pozbawione emocji, często stoją nieruchomo, unikając kontaktu wzrokowego. Ponieważ mówienie wiąże się z wielkim stresem, dziecko broni się przed nim, komunikując się za pomocą gestykulacji i mimiki. Jednak u niektórych dzieci komunikacja niewerbalna jest także zredukowana, w dodatku dziecko unika kontaktu wzrokowego z rozmówcą, opuszcza głowę, mimika twarzy jest nieczytelna.

Milczenie absolutnie nie jest zależne od jego nastroju czy samopoczucia. Dziecko starsze rozmawia z wybranym przez siebie rówieśnikiem, ale nadal może mieć blokadę przed zabraniem głosu w grupie, recytowaniem, czytaniem, śpiewaniem w obecności większej ilości osób. Dzieje się tak z powodu lęku, który nadal jest obecny, chociaż występuje w innej postaci niż we wczesnym dzieciństwie. Zdarza się, że dzieci z mutyzmem wybiórczym, które intelektualnie funkcjonują w normie rozwojowej, są kierowane na niewłaściwe dla nich zajęcia w klasach specjalnych!

reklama

Bardzo ważna jest wczesna diagnoza, ponieważ w początkowym stadium terapia mutyzmu wybiórczego przebiega dużo łatwiej i szybciej.  Nieleczony lub nieprawidłowo zdiagnozowany mutyzm utrwala się, a milczenie staje się uwarunkowanym odruchem, który pogłębia się i jest coraz trudniejszy do wyleczenia.

Terapia dzieci z mutyzmem

Mutyzm jako objaw choroby wymaga kompleksowego leczenia klinicznego, w które powinna zostać włączona terapia logopedyczna. Należy pamiętać, że nie wolno stosować wobec dziecka żadnych form przymusu i trzeba uciekać się do zrozumiałych dla niego, akceptowanych kontaktów społecznych. W każdym przypadku, obojętnie, czy mamy do czynienia z mutyzmem organicznym, czy funkcjonalnym, zachodzi potrzeba mówienia do dziecka i organizowania normalnych warunków komunikacyjnych. Rodzice nie powinni zapominać, że milczenie dziecka, nawet wtedy, gdy pojawia się tylko w niektórych sytuacjach i w obecności niektórych osób, jest świadectwem zaburzenia jego osobowości.

W terapii dzieci cierpiących na mutyzm najważniejsze jest zwiększenie poczucia własnej wartości małego pacjenta i - co oczywiste - pokonanie lęku przed mówieniem przez dodanie mu odwagi i śmiałości. Zdaniem V. Axline terapia, którą autorka przedstawia w swojej książce „Play Therapy”, musi mieć charakter niedyrektywny. Jej podstawowymi zasadami są: brak komentarza i wartościowania zachowań dziecka, budowanie samoakceptacji i samoświadomości, obdarzanie dziecka życzliwą uwagą, bezwzględna akceptacja dziecka przez terapeutę. Zaczynając najczęściej od liczenia, zachęca się dzieci do coraz bardziej rozbudowanych wypowiedzi.

Na pierwszych spotkaniach mogą pojawić się objawy lęku i wycofywania, bo dziecko z mutyzmem trudno nawiązuje kontakt niejęzykowy z osobami obcymi. Można je przezwyciężyć w zabawie, proponując czynności, które dziecko lubi lub które nie sprawiają mu trudności. Chociaż dziecko jest świadome tego, że mówienie umożliwia zawiązanie bliskich relacji to mówienie, a w szczególności rozpoczynanie rozmowy jest niewiarygodnie trudne dla niego. Co ważne, dziecko łatwiej nawiązuje relacje z równolatkami, a w kameralnej atmosferze mogą pojawić się pojedyncze słowa. Dlatego jedną z metod stopniowego oswajania dziecka z obecnością terapeuty jest towarzyszenie mu w grupie rówieśniczej albo w  pomieszczeniu, gdzie dziecko zwykle przebywa. Terapeuta nie unika też rozmów na temat strachu, prosi o ocenę jego wielkości. Dzięki temu może stwierdzić, czy poczucie lęku zmniejszyło się. W tej kwestii dużą rolę odgrywa także praca z bliskimi dziecka, którzy muszą nauczyć się akceptacji zachowania dziecka, powstrzymywania krytyki i gniewu w stosunku do niego, chwaląc je za każde wypowiadane przez nie słowo.

reklama

(Z wykorzystaniem: Podręcznik diagnostyczny i statystyczny Mental Disorders (DSM-IV-TR) 2000. Cohan, S. L. (2008); Refining the Classification of Children with Selective Mutism: A Latent Profile Analysis, Journal of Clinical Child and Adolescent Psychology. Miller, J.J. (2004) Children Who Suffer in Silence. Monika Andrzejewska – artykuły)

Anna Czajkowska,
logopeda, pedagog

 Rozwój dziecka - przeczytaj pozostałe artykuły.

Ocena: Jeszcze nie ma ocen...

Kliknij, żeby dodać swój głos

Czy ta strona może się przydać komuś z Twoich znajomych? Poleć ją:

Zobacz także

Depresja u dzieci

Depresja u dzieci

Na temat DEPRESJI pisze się i mówi bardzo często, ale są to zwykle rozważania i porady dotyczące...   Więcej

Płaskostopie

Płaskostopie

Buty są najtwardszą i najbardziej „pancerną” częścią naszego ubrania. Doskonale przy tym pełnią swoją...   Więcej

Lekko po zdrowie dziecka

Lekko po zdrowie dziecka

Jeśli spytasz rodzica, co jest dla niego najważniejsze, bez namysłu odpowie, że zdrowie dziecka....   Więcej

Sepsa - dlaczego jest niebezpieczna

Sepsa - dlaczego jest niebezpieczna

Sepsa jest jednym z głównych zagrożeń zdrowotnych XXI wieku i w jednakowym stopniu dotyczy dorosłych i...   Więcej

Jak prawidłowo dbać o zęby z aparatem ortodontycznym?

Jak prawidłowo dbać o zęby z aparatem ortodontycznym?

artykuł sponsorowany (*)

Coraz więcej osób jest świadomych, że równy zgryz to nie tylko kwestia estetyczna, ale przede wszystkim...   Więcej

Wszawica to nie wstyd - po prostu trzeba działać

Wszawica to nie wstyd - po prostu trzeba działać

Treść powstała we współpracy z partnerem (*)

Wszawica zaczyna być powszechna. Twoje dziecko może się zarazić nią w żłobku, przedszkolu i szkole, a ty...   Więcej

reklama

Niezbędniki w dziale zdrowe dziecko

Przedszkolak

W zerówce